Odnosi Rusije i Srbije od 1804. do 1878. godine - Katarina Grbović III6

Odnosi Rusije i Srbije od 1804. do 1878. godine

Ruska „meka moć“ u Srbiji u savremenosti se vrlo često koristi iskrivljenim interpretacijama istorijskih zbivanja, šireći mit o „vekovnom prijateljstvu“, „slovenskom i pravoslavnom bratstvu“, „tradicionalnim istorijskim vezama“ srpskog i ruskog naroda. Posebno je prisutan mit o Rusiji kao „zaštitinici“ Srba, o ruskom „žrtvovanju“ zbog Srbije i o tome kako ruske imperijalne težnje nisu istorijski potvrđene,već je Rusija dolazila na evropski jugoistok kako bi „branila“ „vekovne“ prijatelje. Za razliku od ovih vrlo prisutnih teza, istorijska nauka, racionalna i kritička ima drugačija stanovišta. Rusija je imperija i poput drugih velikih sila na Balkanu je ostvarivala svoje imperijalne namere. Ova politika se uz manje ili više modifikacija održala tokom više od dva veka ne menjajući suštinske karakteristike.

Prvi srpski ustanak podignut 1804. godine bio je prilika za snažniji prodor Rusije na Balkan. U početku su ruski interesi nametali srpskim ustanicima stav da traže samo autonomiju unutar carstva, zbog dobrih odnosa Osmanskog carstva i Rusije takođe, nije zanemarljiva ni činjenica da su srpski ustanici najpre želeli da traže pomoć od Austrije, kao teritorijalno bliže i kao hrišćanske saveznice u prethodnim ratovima protiv Osmanlija. Ali su se pod snažnim uticajem pravoslavne crkve, koja je delovala pod ruskim uticajima, okrenuli Rusiji. Situacija se menja 1806. godine jer Rusija ulazi u rat protiv Osmanskog carstva. Srbi su, pod ruskim uticajem, odustali od daljih pregovora o miru sa Osmanlijama, a poništeni su i dobri rezultati postignuti u „Ičkovoj deputaciji“ (Petar Ičko – šef srpske delegacije na pregovorima sa Osmanlijama). Ruska politika je tada smatrala da bi Srbija, BiH i Crna Gora trebalo da budu garanti ruskog prisustva na Balkanu. Pobuna protiv Osmanlija i pokret za osamostaljenje krenuli su jasnom silaznom putanjom već 1807. godine kada je Srbija, povezujući se s Rusijom, uronila u vrtlog evropske politike i sudbinu podredila odnosima velikih sila. Čim je Karađorđe počeo da pregovara sa Austrijom i Francuskom, kako bi uspostavio punu nezavisnost Srbije, ruski agenti počeli su da na svoju stranu privlače njegove rivale i neprijatelje među ustaničkim pravcima. U martu 1809. godine ruske trupe na čelu sa generalom Aleksandrom Prozorovskim obnovile su borbena dejstva protiv Turaka na Balkanu, a u julu 1809. godine su preduzele veliku ofanzivu i odbacile Osmanlije od Beograda do Niša. U oktobru 1810. godine Srbi su uspostavili kontrolu nad celom teritorijom koju je Karađorđe držao do 1809. godine , a 1811. godine ruska armija na čelu sa Kutuzovom, nekoliko puta je potukla Osmanlije u Bugarskoj. Međutim, 1812. godine Rusija vođena svojim interesom i strahom od Napoleona potpisuje Bukureški mirovni ugovor sa Osmanskim carstvom. Poznata osma tačka odnosila se na srpske ustanike – osmanski garnizoni se vraćaju u gradove, ruše se ustanička utvrđenja, a Srbi potpuno prepuštaju Osmanlijama, čime su najdirektnije „pušteni niz vodu“ ( 1811. godine Rusija je htela da Srbe i Vlašku prepusti Austriji ). Sledila je 1813. godina, vojni slom ustanka, osmanska pobeda i represija nad srpskim narodom. Sledeći ruski pokušaj funkcionalizacije balkanskih hrišćana je bio u vreme Krimskog rata od 1853 do 1856. godine tada su bili na delu uporni ruski pokušaji da uvuku balkanske Slovene u rat, pre svega Srbe – da podignu ustanak protiv Osmanlija (više bezuspešnih pokušaja). Ipak, porazom u Krimskom ratu 1856. godine Rusija je izgubila pravo pokroviteljstva nad balkanskim Slovenima. Poražena i sa sve većim socijalno-ekonomskim problemima, Rusija 1860. godine iznova pokreće takozvano Istočno pitanje u cilju “zaštite” balkanskih Slovena, a Srbija je trebalo da bude centar nove pobune protiv Osmanskog carstva. Od 1876 do 1878. godine trajala je velika Istočna kriza i Srbija ulazi u rat protiv Osmanskog carstva. Za to vreme, Rusija sa Austrougarskom monarhijom pravi planove o podeli Balkana na interesne sfere – najpoznatiji takav plan je 1877. godine Budimpeštanska konvencija. Od carice Katarine II ( druga polovina 18. veka ) Rusija nastoji da razori Osmansko carstvo i zauzme Bosfor i Dardanele, jer joj je ova komunikacija sve potrebnija usled njenog naraslog agrarnog izvoza i zbog očuvanja crnomorske flote. Ovaj imperijalni ekonomsko-strateški motiv nevešto je zaodevan u ideološki narativ borbe za pomaganje oslobođenja balkanskih hrišćana od osmanskog “ropstva” i “jarma”. Rusija je pomagala balkanskim hrišćanima, ali samo kada je to odgovaralo njenim interesima, a najčešće se služila njihovom pomoći u borbi protiv drugih velikih sila, okrećući svojim balkanskim saveznicima leđa u odlučujućim trenucima. Za Rusiju kao i za druge velike sile ključni motiv je bio državni interes i racionalno postupanje, a ne imaginativne „istorijske veze“ i „bratske emocije“. Konkretno, u martu 1878. godine ruska diplomatija nametnula je balkanskim saveznicima Sanstefanski mirovni ugovor. Rusija je njime na račun Srbije stvorila veliku Bugarsku kao marionetsku državu za ostvarenje ruskih interesa na Balkanu. Tim mirovnim ugovorom, svi srpski teritorijalni dobici u poslednjim ratovima pripojeni su Bugarskoj, uključujući i Pirot, Vranje, delovi Kosova, Makedonije. Ruska politika je čak htela da Srbiji oduzme i Niš i Leskovac, ali su dobili odgovor kneza Milana Obrenovića da će to moći samo ratom. Sanstefanski mirovni ugovor za Srbiju je bio “gorko razočarenje” primljeno sa “bolom”. Cilj Rusije bio je jasan – preko Bugarske kao predstraže ruskih interesa kontrolisati Balkan i stvoriti osnov za zauzimanje Istanbula zbog kontrole moreuza. Balkanski narodi i njihove državice bili su samo „moneta za potkusurivanje“ u igri ruske politike sa drugim silama. Evropske sile poništile su navedena rešenja na Berlinskom kongresu u leto 1878. godine – Srbiji je pomogla Austrougarska.

Ono što je zaista tradicionalno u rusko-srpskim odnosima jeste nesporazum. Gotovo po pravilu, tokom istorije, Srbija je na Rusiju uvek gledala kao na svog „starijeg brata” koji će, bezuslovno i do kraja, zastupati njene interese. Sa druge strane, Rusija je Balkan koristila kao prostor na kome se, pred konkurencijom, dokazivala kao velika sila.

Katarina Grbović III6

Претрага